Over goede voornemens en een curieus embargo

Door Matthijs Hoex

adlogo2Iedere jaarwisseling is er wel een instantie die de goede voornemens van Nederland onderzoekt. Zo ook dit jaar. Op drie januari kwam de uitslag van een internetenquête naar buiten: “Zestig procent van alle mensen houdt zich nog steeds aan zijn goede voornemens”. De websites ‘valtaf.nl’  en ‘gezondheidsnet.nl’ namen de internetenquête af onder bezoekers van de eigen websites: mensen die willen afvallen en gezonder willen leven. Verrassende voornemens voor 2009: afvallen en gezonder leven. Geen enkele journalist vroeg het onderzoek op. En dat terwijl de resultaten aanzienlijk verschillen met de 24 procent volgehouden voornemens die psychologe Roos Vonk een jaar geleden constateerde.

Nederlanders wonnen het afgelopen jaar fors aan wilskracht. Volgens onder meer Metro, Algemeen Dagblad en het Brabants Dablad houdt bijna zestig procent van alle mensen die voor 2008 goede voornemens maakten, deze plannen nog steeds vol. Mag je de uitkomst van de steekproef onder 1618 mensen veralgemeniseren naar ‘alle Nederlanders’? Dat hangt af van de representativiteit van de deelnemers aan de enquete. In dit geval kan daar een vraagtekens bij worden gezet, gezien de niet-representatieve samenstelling van de onderzochte groep.

Dat heeft te maken met de vrijwillige respons bij internetenquêtes. De onderzoekers selecteren niet zelf een representatieve groep voor hun steekproef, maar vragen mensen om op eigen motivering mee te doen. Kandidaten moeten eerst de site bezoeken. Dat is filter nummer één, want dit zijn websites met een specifieke doelgroep. Een blik op de deelnemers op de startpagina van valtaf.nl leert ook dat de afvalsite vooral vrouwelijke afvallers kent. Het tweede filter: de bezoekers moeten ook nog eens bereid zijn om deel te nemen aan de enquête.

Weigeraars hebben zo hun redenen
De vragenlijst werd aangeboden in een berichtje met een inleidende tekst op de websites. Hoeveel mensen het linkje naar de enquête met opzet niet aanklikten is onduidelijk en valt überhaupt niet te meten. Dat is van belang voor het beoordelen van de representativiteit. Weigeraars hebben zo hun redenen, zoals een hekel aan onderzoekjes, een afschuw jegens goede voornemens of misschien bakten ze afgelopen jaar niets van hun voornemens en ontlopen ze de confrontatie daarmee.

Toch publiceerden Metro, Brabants Dagblad en enkele nieuwssites rechtstreeks vanuit een door valtaf.nl en gezondheidsnet.nl rondgezonden persbericht, zonder het onderzoek op te vragen. Volgens Freya Zuidervaart van valtaf.nl vroeg geen enkele journalist naar het document. FHJ Factcheck deed dat wel, kreeg aanvankelijk nul op het rekest, maar ontving kort darnaa het rapport toch. Verslaggeefster Natascha Kayser van het Algemeen Dagblad kreeg het stuk wel meteen. Later zou duidelijk worden dat de oorzaak daarvan ligt in de bijzondere relatie die valtaf.nl en het AD hebben.

Eerder onderzoek
Na de vorige jaarwisseling deed psychologe Roos Vonk (Radboud Universiteit) ook onderzoek naar het houden aan goede voornemens. Zij ondervroeg 2200 mensen kort na oud en nieuw naar hun plannen. Zes weken later hield nog maar 24 procent van de deelnemers zich eraan. Vonk kan de resultaten van de nieuwe steekproef niet beoordelen, omdat ze het onderzoek niet kent. “Ik zou ook niet weten of het op langere termijn toe- of afneemt.”

Geen afspiegeling
Valtaf.nl is een zogenoemde buddysite, waar mensen een profiel aanmaken en daarop hun gewicht en voedselinname bijhouden. Deze mensen zijn actief bezig met afvallen. Gezondheidsnet.nl is een site die bericht over verschillende algemene, populaire gezondheidszaken.
Weinig verrassend is dan ook de top drie van populairste voornemens voor het jaar 2009. Deze kwam uit dezelfde enquête rollen: afvallen (29 procent), gezonder leven in het algemeen (22 procent) en meer bewegen (12 procent). Tsja, bezoekers van een afvalsite die af willen slanken en bezoekers van een gezondheidssite die ‘in het algemeen’ gezonder willen leven…

Freya Zuidervaart, voedingsconsulente, erkent dat de bezoekers van haar site geen afspiegeling vormen van de Nederlandse bevolking. “Daarom vond de enquête tevens op de website gezondheidsnet.nl plaats.” Ondanks dat besef rept het persbericht wel van “bijna zestig procent van alle mensen”.

Knippen en plakken
Zonder het onderzoek in te zien namen verschillende media het nieuws over. Metro kopte overtuigd: ‘Nederland houdt vol, we willen allemaal afvallen, gezonder leven en meer bewegen’. Een foto van dieetgoeroe Sonja Bakker illustreert vervolgens ons dieetgraag volkje. En die foto is in dit verband nogal misplaatst omdat de ondervraagden nu juist aangaven zonder dieet af te willen vallen.

Het Brabants Dagblad publiceerde het nieuws zelfs tweemaal binnen vijf dagen. Eerst op maandag 5 januari op de pagina Binnenland het van het ANP afkomstige bericht. Dit stuk werd tevens geplaatst op enkele websites zoals die van het Jeugdjournaal, de Leeuwarder Courant en nu.nl. Op vrijdag stond er een klein berichtje in het psychologiekatern van het Brabants Dagblad. Ditmaal is er sprake van een letterlijke kopie van de eerste alinea uit het persbericht. Een kwestie van knippen en plakken..

Bevoorrecht AD
Toen FHJ-Factcheck aan de onderzoekers vroeg om inzage in het onderzoek, kreeg ze die niet meteen. “We moeten nog overleggen wat we met de resultaten doen. Er is namelijk veel vraag geweest van andere afslankbedrijven, legde Zuidervaart uit. Snel daarna werden de onderzoeksresultaten toch gemaild.

Het Algemeen Dagblad ontving nog voor het persbericht verscheen het onderzoek. Niet alleen dat, ook kreeg die krant de primeur om als eerste over de resultaten te mogen publiceren. Op het persbericht rustte een embargo tot maandag 5 januari, maar het AD mocht de zaterdag ervoor al publiceren over de uitkomst van het onderzoek. En dat is op zijn minst curieus. Niet dat de websites de primeur gunden aan het Algemeen Dagblad. Wel dat zij een persbericht rondstuurden met een embargo dat als enige doel had de exclusiviteit voor het AD te verzekeren. Media die het persbericht ontvingen, hielden zich keurig aan het embargo, terwijl dat niet nodig was geweest. Het embargo was immers geen afspraak tussen twee partijen.

Na enig onderzoek wordt duidelijk hoe de vork aan de steel zit. Het Algemeen Dagblad onderhoudt al langer contact met het bedrijf Sofit wellness, waar de website valtaf.nl deel van uitmaakt. Dit bedrijf verzorgt al sinds 2006 de AD afslankservice. Die informatie geeft het AD echter niet aan de lezer. Die tast nu in het duister over de liaison tussen de onderzoekende organisatie en de krant.

Feitelijk is deze lezersservice, http://valtaf.ad.nl/, een variant op valtaf.nl, alleen dan in de huisstijl van de landelijke krant. Volgens Zuidervaart trekt het artikel in de papieren krant meteen “mooi de aandacht voor de afslankservice”.

Daarop reageert de schrijfster van het bericht Natascha Kayser van het AD: “Het nieuwsbericht is voortgekomen uit het interview met Zuidervaart. Vanwege de afslankservice – geen journalistieke samenwerking overigens – wist ik van het onderzoek en kreeg daarom ook al eerder inzage in de resultaten.”

Absolute cijfers
Het artikel van het AD, ‘Dieetloos afvallen populair in 2009’, richt zich als enige niet specifiek op de goede voornemens. Het verhaal van de AD-verslaggeefster gaat in op de gemeten dieettrends. Daarover ging de rest van de enquête, het persbericht spreekt hier maar in één alinea over. Kayser bevestigt dat ze geen gebruik maakte van het persbericht, maar zich bij de berichtgeving baseerde op het onderzoek zelf.

De verslaggeefster vindt het onderzoek van de websites wel representatief. Op de vraag of het AD een vermelding had moeten plaatsen van de liaison met valtaf.nl, antwoordt zet: “Nee. Het onderzoek is gedaan door een voedingsdeskundige van valtaf.nl. Daarmee had het AD niets te maken.En ook door gezondheidsnet.nl, waar het AD helemaal niets mee te maken heeft.”
Ze merkt ook op dat ze duidelijk in het artikel heeft vermeld hoeveel mensen de vragenlijsten hebben ingevuld. In het artikel staat echter alleen dat er 1600 mensen meededen aan de enquête. De vraag over afslankvoorkeuren werd – zo blijkt uit een nadere bestudering van de cijfers in het onderzoek – door 299 mensen beantwoord.

Bronnen:
Natascha Kayser – AD
Gezondheidsnet.nl
Freya Zuidervaart – valtaf.nl
Roos Vonk  – Radboud Universiteit

3 reacties

Opgeslagen onder Uncategorized

3 Reacties op “Over goede voornemens en een curieus embargo

  1. Daan de Hulster

    Ik snap niet dat die mevrouw van het AD nog steeds vindt dat het onderzoek representatief is.

  2. In het bericht is een verkeerde link gelegd naar de website van de Radboud Universiteit. Wilt u die link als volgt aanpassen?
    Het linkje in het artikel van Roos is niet goed aangemaakt door de journalist van AD; het moet zijn http://www.ru.nl/actueel/vm_archief/item_727391/onderzoek/bsi/minder_dan_een_kwart/

  3. fhjfactcheck

    @ Bets Berntsen: Hyperlink Radboud Universiteit is aangepast!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s