Rammelende magen in een rammelend onderzoek

Door Michiel de Ruijter

Het is slecht gesteld met het ontbijtgedrag van kinderen van Nederland. Dat stelt het Algemeen Dagblad van dinsdag 3 november. Het artikel “Een op de zes kinderen slaat het ontbijt gewoon over” haalt een onderzoek aan naar het ontbijtgedrag van kinderen. Na onderzoek concludeert FHJ Factcheck echter: het lijkt erop dat steeds meer kinderen ’s morgens een ontbijt nuttigen.


Tijdens het lezen van het artikel in het AD duiken er enkele vragen op. Met deze titel lijkt het een schrikbarende uitkomst van een onderzoek dat is gedaan door Ruigrok|Netpanel. Er wordt in het artikel niet uitgelegd hoe het onderzoek is uitgevoerd.

Het bedrijfsbeleid van Voorlichtingsbureau Brood
Wat wel meteen duidelijk is, is dat het onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van de organisatoren van Het Nationaal Schoolontbijt. De website Schoolontbijt.nl leert FHJFactcheck dat deze week een initiatief is van het Voorlichtingsbureau Brood. Het doel: kinderen het belang van ontbijten duidelijk te maken.

De conclusie dat Voorlichtingsbureau Brood een belang heeft bij ontbijtende kinderen is snel te trekken en om dat te controleren nemen we contact op met het Voorlichtingsbureau. Contactpersoon Myra Bikker kan echter niet reageren. Van een collega horen we dat het drukke weken zijn voor het voorlichtingsbureau. Er wordt afgesproken dat het gesprek enkele dagen later plaats kan vinden. Een week later mailt Myra Bikker echter plotseling dat het bedrijfsbeleid is om geen informatie te verstrekken op detailvragen met betrekking tot het persbericht.

Geen sensationeel nieuws
Daar neemt FHJ Factcheck geen genoegen mee en na een e-mail waarin FHJFactcheck blijk geeft van opperste verbazing over zo’n standpunt, blijkt het bureau opeens wel in staat om te reageren. Renee Boogerd biedt enkele malen haar excuses aan en verklaart dat er wat mis is gegaan in verband met de drukte. “Het was absoluut niet de bedoeling om niet te reageren.” Ook het bedrijfsbeleid als gegeven reden om niet te antwoorden wordt onder de noemer drukte geplaatst.

Het bureau is volgens haar tevreden met de aandacht naar aanleiding van het persbericht. “Maar het had ook best een groot artikel mogen zijn. Nu is het slechts een klein berichtje op de derde pagina van het AD. Ik ben blij dat de juiste feiten worden weergegeven. Al is het bericht scherper gemaakt dan ons persbericht. De journalist heeft zelf de kop gemaakt.” Volgens Boogerd wilde het bureau met het onderzoek recente gegevens over het ontbijtgedrag onder de aandacht brengen, zonder het sensationeel te maken.

De onderzoeksmethode
Het Voorlichtingsbureau Brood stelt dat de juiste feiten in het artikel worden weergegeven. Om die feiten te controleren biedt onderzoeksbureau Ruigrok|Netpanel uitkomst. Dat bedrijf voerde het onderzoek uit in opdracht van het voorlichtingsbureau. Fernando McDougal laat meteen weten dat hij het artikel in het AD niet heeft gelezen. Volgens hem heeft Voorlichtingsbureau Brood het persbericht geschreven en is het daarna niet meer door het onderzoeksbureau nagelezen. In het artikel staat dat een op de zes kinderen niet of niet voldoende blijkt te ontbijten. Volgens McDougal is deze conclusie juist. “Er zijn wel verschillen per regio, maar die zijn niet significant.”

Hij is duidelijk over de representativiteit van het onderzoek voor heel Nederland. “Het onderzoek is namelijk verricht onder scholen die deelnemen aan het Nationaal Schoolontbijt. Het is dus niet te generaliseren naar alle Nederlandse scholen.” Met de titel van het stuk is hij het echter niet eens. “De vraagstelling gaat over hoeveel kinderen niet altijd voldoende ontbijten. Dat is een ander resultaat dan in de titel van het stuk staat.”

Observaties van leraren
In het artikel in het AD staat dat bijna alle basisschoolleraren het merken wanneer hun leerlingen onvoldoende ontbijten. Het onderzoek is dus gedaan met observaties van leerlingen. Aan leraren is gevraagd of zij denken dat hun leerlingen ontbijten. Dat lijkt FHJFactcheck een onnodig omslachtige onderzoeksmethode. Waarom niet meteen de kinderen zelf bevraagd? Is de methode wel betrouwbaar te noemen?

McDougal: “Het is de vraag of dat zo is. Ik moet hierbij zeggen dat het een schatting is van de leraren.” Volgens Boogerd is het lastig om de leerlingen zelf te ondervragen. “Leerkrachten maken de kinderen de hele dag mee en kunnen hun kinderen goed observeren. We hebben er wel bij stilgestaan dat de leraren niet bij de mensen thuis komen. Kinderen zijn er echter wel eerlijk over als ze aan hun leraren vertellen of ze wel of niet hebben ontbeten. Het is daarnaast erg arbeidsintensief om kinderen te ondervragen, het ondervragen van leraren per e-mail was de meest efficiënte manier van onderzoeken.”

Concentratieproblemen
Vervolgens bekeek FHJFactcheck of er wel sprake van een verband tussen ontbijten en concentratieproblemen. “Van de schoolkinderen heeft 24 procent last van concentratieproblemen. De helft daarvan ontbijt niet, maar die andere helft dus wel”, verklaart McDougal. De conclusie is dus dat ontbijtende basisschoolkinderen evenveel last hebben van concentratieproblemen. Voor die concentratieproblemen moet dus een andere oorzaak zijn dan het ontbijt.

Verschil met onderzoek in 2008
Tijdens het onderzoek naar de berichtgeving bleek dat dit ontbijtonderzoek jaarlijks wordt herhaald. Uit de cijfers van 2008 bleek dat een op de vijf kinderen niet of niet voldoende ontbeet. Het lijkt er dus juist op dat er een vooruitgang is en er minder kinderen zijn die niet of niet voldoende ontbijten. Toch vindt McDougal van onderzoeksbureau Ruigrok|Netpanel die conclusie wat kort door de bocht. “Er is sprake van een daling van het aantal kinderen dat niet ontbijt in de klas, van 1 op 5 naar 1 op 6, maar dit verschil is net te klein waardoor het op toeval kan berusten. Vandaar dat we niet met 95 procent zekerheid kunnen zeggen dat er een significant verschil is.” Over eerdere jaren kan McDougal geen uitspraken doen omdat hij die gegevens niet heeft.

Het belang van ontbijten
Het artikel in het AD heeft een bepaalde negatieve toon, maar de boodschap blijft dat ontbijten goed voor iedereen is. Om het echte belang van ontbijten na te gaan, neemt FHJFactcheck contact op met Mary Stottelaar. Zij is diëtist en journaliste en schrijft voor de website nieuwsvoordietisten.nl. “Ontbijten is heel erg belangrijk, voor iedereen. Je hebt de hele nacht niets gegeten en je hebt steeds een aanvulling van je bloedsuikers nodig. De norm van de hoeveelheid van het ontbijt verschilt per leeftijd, maar je moet ongeveer 25 procent van wat je nodig hebt, uit je ontbijt halen. Het Voedingscentrum geeft advies per leeftijd.”

Het verband tussen concentratieproblemen en niet voldoende ontbijten verklaart ze zo: “Hersenen hebben vooral glucose nodig om te functioneren. En als je niets eet, is je bloedsuikerspiegel laag. Dus is er weinig glucose beschikbaar voor de hersenen.” Ze vindt de titel van het artikel in het AD een beetje naast de waarheid: “Het lijkt me niet een heel betrouwbaar onderzoek. Bij onderzoek moet je je altijd afvragen door wie het wordt gefinancierd. Hebben zij belang bij een bepaalde uitkomst? Onafhankelijk onderzoek is wat dat betreft het betrouwbaarste. Maar onderzoek doen is duur, dus daarom is het ook wel prettig als bedrijven geld geven voor onderzoek.”

Het AD
De redactie van het Algemeen Dagblad laat weten dat het bericht is overgenomen van het ANP en dat ze er vanuit gaan dat die berichtgeving klopt. Om er echt zeker van te zijn, wordt FHJ Factcheck doorgewezen naar de AD-redacteur die het stuk bewerkte, Peter Lagerweij. Aan de telefoon zegt hij: “Ik kan je niet helpen. Het is nieuw beleid dat alle woordvoering via de hoofdredactie moet gaan. Je kunt je vragen doorsturen naar hoofdredacteur Bart Verkade en die bekijkt het verder.” Aldus deed FHJFactcheck. Tot nu toe kwam er echter geen antwoorden binnen op onze vragen.

Het ANP
Dan door naar het ANP, waar het bericht oorspronkelijk vandaan kwam. Rennie Rijpma, chef redactie Binnenland, stuurt FHJFactcheck het originele bericht. Meteen valt een verschil op. Het stuk van het ANP heeft als titel “Kramer en Koss openen Nationaal Schoolontbijt”. Dat heeft meteen een andere inhoud dan het verhaal dat FHJFactcheck in het Algemeen Dagblad las. Tevens wordt er in het ANP-bericht meer aandacht geschonken aan Sven Kramer en ligt de nadruk in het artikeltje meer op het sporten, in plaats van de negatieve teneur over concentratieproblemen. FHJ Factcheck wilde graag nog enkele vragen over het bericht stellen aan de schrijver. Helaas kwamen ook hier op onze vragen tot dusverre geen reacties binnen.

Conclusie
Het is jammer dat enkele partijen niet wensen te reageren op de bevindingen van FHJFactcheck. Er zijn wel enkele punten die opvallen. Waarom koos het AD voor deze kop? Daarin staat namelijk een andere conclusie dan uit het onderzoek blijkt. De toon in het artikel van het AD is meer gekleurd dan het artikel van het ANP. Waarom de journalist dit zo heeft gedaan, blijft vooralsnog een groot mysterie. Volgens Renee Boogerd van het Voorlichtingsbureau is het artikel in het AD ‘scherper’ gemaakt en wilde het bureau het onderzoek niet als sensationeel nieuws brengen.

Er zijn kanttekeningen te plaatsen bij de onderzoeksmethode omdat leraren wordt gevraagd naar het ontbijtgedrag van hun leerlingen. De betrouwbaarheid neemt daardoor a. Een voorzichtige conclusie over voorgaande jaren is dat de situatie qua ontbijten niet is verslechterd. Daarmee kun je je afvragen of dit ‘nieuws’ wel nieuws was.

Mary Stottelaar ziet zulke onderzoeken wel vaker voorbij komen en heeft er een duidelijke mening over. Volgens haar is de lezer de dupe van alle onderzoeken die in het nieuws komen: “Men onderzoekt kleine beetjes van een verschijnsel. Het ene komt wel in het nieuws, het andere niet. Als leek kun je je geen goed beeld vormen van het totaal en berichten lijken soms tegenstrijdig. Eigenlijk zou je niets moeten publiceren tot alles bekend is. De resultaten kunnen volgende week namelijk weer anders zijn door een ander onderzoek. Pas als je heel veel onderzoeksuitkomsten naast elkaar legt kun je goede conclusies trekken.”

Bronnen:
Myra Bikkers & Renee Boogerd – Voorlichtingsbureau Brood
Fernando McDougal – Ruigrok|Netpanel
Rennie Rijpma – ANP
Mary Stottelaar – Diëtist en journalist
Peter Lagerweij – Algemeen Dagblad

1 reactie

Opgeslagen onder Uncategorized

Een Reactie op “Rammelende magen in een rammelend onderzoek

  1. Pingback: Mijn afstudeerblog: Het laatste jaar op de F.H.J.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s