Sp!ts citeerde iemand die het zelf nooit sprak

Door Imke Meulenbroek

‘Wintertijd maakt depressief’ kopt Sp!ts op maandag 26 oktober. Heeft het verzetten van de klok echt zoveel invloed op ons? De redactie van FHJ Factcheck had daar zo haar bedenkingen bij en ging op onderzoek uit. Na wat rondvraag bleek het allemaal flink wat ‘genuanceerder’ te liggen dan de kop doet vermoeden. “De link die gemaakt wordt tussen depressief en het verzetten van de klok is een link die niet kan worden gemaakt, omdat hij gewoonweg niet bestaat”, aldus professor dr. Johan den Boer, hoogleraar biologische psychiatrie.

Het artikel in Sp!ts is gebaseerd op een onderzoek dat onderzoeksbureau PanelWizard liet uitvoeren in opdracht van het farmaceutisch bedrijf Servier. Het onderzoek is uitgevoerd via internet van 12 t/m 14 oktober, onder 526 personen van 20 jaar en ouder (265 non-response). Doel van het onderzoek is meer te weten te komen over de relatie tussen onze biologische klok en depressiviteit.

‘Minder uitgerust’
Uit het onderzoek blijkt dat de helft van de ondervraagden last ondervindt wanneer we de klok verzetten naar de wintertijd. Zo geeft 52 procent aan dat ze zich minder uitgerust voelen, kan 13 procent zich minder concentreren, wordt 41 procent moeilijker wakker en doet 32 procent van de mensen er langer over om de slaap te vatten. Een op de twee Nederlanders weet dat deze klachten veroorzaakt worden door een ontregelde biologische klok. Dat een ontregelde biologische klok ook weer iets te maken heeft met depressieve stoornissen weet 53 procent van de ondervraagden. Gelukkig blijkt ook uit het onderzoek dat de meeste klachten die ontstaan door het verzetten van de klok na een paar dagen tot een week helemaal verdwenen zijn.

FHJ Factcheck vroeg zich af: kun je jezelf depressief noemen als je je een week wat minder voelt?

Check, check, dubbel check
FHJ Factcheck belde met professor Johan den Boer die in het bericht wordt opgevoerd als deskundige. Een beetje verbaasd leek hij wel te zijn door ons telefoontje. “Kennissen wezen mij erop dat ik in de krant stond. Ik heb verschillende interviews gegeven, maar ik ben nooit benaderd door Sp!ts.” Professor Den Boer is door Servier gevraagd om een reactie te geven op het onderzoek. Zijn bevindingen zijn door het farmaceutische bedrijf opgenomen in een persbericht dat onder meerdere media is verspreid. Volgens Den Boer gebeurt het wel vaker dat uitspraken klakkeloos worden overgenomen door andere media zonder het bij de desbetreffende persoon te checken. “Mijn uitspraken zijn verkeerd geïnterpreteerd. Dat krijg je ervan als je mensen niet in de gelegenheid stelt om het te corrigeren. Als Sp!ts mij zelf had gebeld zou dit nooit zijn gebeurd.”

In het artikel wordt volgens de professor een aantal dingen door elkaar gehaald. “Mensen die aan een depressie lijden hebben inderdaad een verstoorde biologische klok, maar dit is niet het gevolg van het verzetten van de gewone klok.” De kop is volgens hem dan ook slecht gekozen. De Nederlanders die last hebben van het verzetten van de klok geven in het onderzoek aan dat ze somberder zijn, minder goed in slaap komen en niet lekker in hun vel zitten. Mensen met een depressie ervaren deze klachten ook, maar dan in veel sterkere mate en langduriger. “De lichte depressieve symptomen worden in het bericht uitvergroot,” aldus de hoogleraar. “ Wintertijd maakt niet depressief. Ieder jaar rond de wintertijd wordt er weer gesproken over de problemen die mensen hebben met het verzetten van de klok. En natuurlijk is de wintertijd niet de meest geweldige periode van het jaar, maar een winterdepressie is wel echt iets anders dan depressief zijn.”

Ook ligt de uitspraak van Den Boer over een nieuwe behandeloptie iets genuanceerder dan het artikel doet geloven. Volgens het artikel in Sp!ts komt Den Boer naar aanleiding van gegevens uit het onderzoek tot de volgende conclusie: ‘Het biedt een nieuwe behandeloptie voor de ongeveer 850.000 mensen die aan een depressie lijden en de behandelend artsen. Een verbetering van de slaap is voor deze patiënten erg belangrijk.’

Deze conclusie trekt Den Boer echter niet nu uit het onderzoek blijkt dat 53 procent van de Nederlanders weet dat een ontregelde biologische klok iets te maken heeft met depressieve stoornissen. “Een mogelijke behandeling met medicijnen zou er voor kunnen zorgen dat de biologische klok van een depressief persoon wordt hersteld, dat klopt, maar dat deze conclusie uit het onderzoek getrokken kan worden is wat ver gezocht,” aldus de professor.

Overigens laat hij wel weten verbaasd te zijn over het feit dat een grote groep Nederlanders het verband ziet tussen een onregelmatige biologische klok en het hebben van een depressie. Ook is het volgens hem opvallend dat 30 procent van de mensen aangeeft langer dan 1 a 2 dagen nodig te hebben om te wennen aan de wintertijd. “ Normaal heeft een mens, bij bijvoorbeeld een jetlag, per uur tijdsverschil een dag nodig om weer in het normale ritme te komen.”

Winterdepressie?
Op de redactie van FHJ Factcheck rijst de vraag of de journaliste met depressie dan misschien de wel bekende winterdepressie heeft bedoeld. Kun je de klachten, die na een paar dagen of een week verdwenen zijn, bestempelen als een winterdepressie? Ook deze term dekt de lading niet volgens Ybe Meesters, psycholoog en deskundige op het gebied van winterdepressies. “Het intreden van de wintertijd heeft in 22 jaar onderzoek nog nooit uitgewezen als oorzaak van een winterdepressie.” Een winterdepressie kenmerkt zich naast een grote slaapbehoefte ook door een drang naar calorierijk voedsel en energieverlies. Kenmerken die in het onderzoek niet aan bod komen.

Een kop die prikkelt
Het lijkt er dus op dat de journaliste quotes verkeerd ïnterpreteerde en een verkeerde conclusie trok uit het persbericht. Journaliste Anna Teresa Bellinzis van Sp!ts staat ons graag te woord. “Ik heb gewoon gezocht naar een kop die de lading dekt, prikkelt en de lezer trekt. Ik ging ervan uit dat ik de context van het persbericht goed begrepen had.” Op de vraag waarom ze dan toch niet voor de zekerheid haar bron nog een keer nabelt, antwoordt ze: “Quotes worden normaal gesproken nagebeld, maar dit is hier niet gebeurd. Je kent het wel: vrijdagmiddag, veel mensen niet bereikbaar en ook meneer Den Boer was niet bereikbaar.”

Het persbericht van de farmaceut blijkt de enige bron en aanleiding te zijn geweest voor het bericht. Het onderwerp werd door Sp!ts gezien als een mooie onderwerp voor de maandagochtend. “Het is voor veel mensen interessant en herkenbaar. Vooral als maandagochtend iedereen chagrijnig in de trein zit”, aldus Bellinzis.

FHJFactcheck vroeg overigens aan Menno van Roosmalen van Servier of het originele onderzoek ingezien mocht worden. Hij verwees ons door naar het bureau dat voor Servier de zaken met de pers regelt. Via een medewerkster ontving FHJFactcheck het volgende antwoord: “Voor media is er een goedgekeurd document beschikbaar met de belangrijkste resultaten van het onderzoek die zijn gebruikt zijn in het persbericht.” FHJFactcheck concludeert derhalve dat het volledige onderzoek niet ingezien kan worden.

Waar hebben we dit eerder gezien?
Tijdens het onderzoek naar de achterliggende gedachte van de kop stuitten we al snel op een ander raar aspect: een persbericht van een farmaceutisch bedrijf als enige bron.

Reclame binnen de farmaceutische industrie is not done, maar toch lijken steeds meer farmaceuten een andere manier te vinden om hun medicijnen te promoten. Je stuurt gewoon een perfect, voorgekauwd persbericht met quotes van een gezaghebbend persoon de deur uit en de media ontvangen het met open armen. Ook het persbericht van Servier lijkt in de categorie verkapte reclame te vallen. Sp!ts lijkt er met open ogen te zijn ingetrapt. De citaten van professor Den Boer zijn letterlijk overgenomen uit het persbericht. De krant wekt hiermee de suggestie dat het gaat om een onafhankelijke deskundige die ze zelf hebben gesproken. Dat laatste is bij Sp!ts dus niet het geval.

Menno van Roosmalen van Servier laat in een reactie weten dat het onderzoek niet is gedaan om medicijnen te promoten. “We wilden met het onderzoek een indruk krijgen van wat Nederlanders weten over de biologische klok en wat zij ervaren als deze wordt verstoord. We hebben op dit moment geen product op de markt voor deze klachten, maar door dit onderzoek misschien in de toekomst wel.”

FHJ Factcheck stuitte begin september ook al eens op een bericht met een dubbele agenda. In de blogpost, Yaz: minder klachten maar meer vragen, bleek een farmaceutisch bedrijf ook goede ervaringen te hebben met het sturen van een persbericht, waarin een citaat van een ‘deskundige’ is opgenomen.

Conclusie
Het verzetten van de klok maakt niet depressief. Hooguit worden we een beetje somberder door de tijd van het jaar: het weer, de temperatuur en het vroeger donker worden. Het artikel in de Sp!ts heeft dan misschien wel een prikkelende kop, maar een die feitelijk niet klopt. Natuurlijk is een journalist vrij om iedere kop boven zijn of haar artikel te zetten, maar de kop moet natuurlijk feitelijk wel kloppen. FHJFactcheck zegt voorts: bij twijfel altijd bellen. Laat je als journalist niet om de tuin leiden door de meest perfecte persberichten, want een dubbele agenda zit in een klein hoekje. Het overnemen van een citaat uit een persbericht zonder dat het voor de lezer duidelijk is dat de krant die persoon niet zelf opspoorde en sprak, is voor FHJFactcheck ook een brug te ver.

Bronnen:
Professor dr. Johan den Boer – Hoogleraar Biologische Psychiatrie Rijksuniversiteit Groningen
dr. Ybe Meesters – psycholoog en deskundige op het gebied van winterdepressies aan het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG)
Anna Teresa Bellinzis – Sp!ts
Menno van Roosmalen – Group Product Manager bij Servier Nederland
PR-bureau Edelman
Persbericht ‘Onderzoek ingaan wintertijd en de biologische klok.’
Conclusies ‘Onderzoek ingaan wintertijd en de biologische klok.’

Advertisements

1 reactie

Opgeslagen onder Uncategorized

Een Reactie op “Sp!ts citeerde iemand die het zelf nooit sprak

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s