Factcheck jaaroverzicht 2009

De laatste groep factcheckers van 2009 analyseert het werk van het afgelopen jaar. Over toekomstige collega’s, spijkers op laag water en de waarheid.

Het was soms ondankbaar werk, factchecken. We moesten het wel eens ontgelden als we een journalist met een fout confronteerden. Er werd gevloekt, bijvoorbeeld omdat één van onze toekomstige collega’s ,,al twintig jaar in de journalistiek werkt” en zich niet laat terechtwijzen door een ,,studentje’’. Wilden de factcheckers de journalistiek soms krenken of wezen we misschien graag met een beschuldigend vingertje?

Sneer
Er werd wel eens een sneer uitgedeeld, zoals die keer dat een factchecker een journalist naar cijfers over fietsenstallingen bij stations vroeg: ,,Weet je wat jij moet doen? Ga lekker op de fiets naar het station en begin zelf maar met tellen.” Soms weigerden journalisten mee te werken of maakten gezucht en gesteun aan de andere kant van de telefoonlijn dat wij ons ongewenst voelden. We lachten er maar om, ook als de hoorn op de haak werd gegooid.

Non-issue
Dat de factcheckers niet altijd met open armen ontvangen werden, lag misschien wel eens aan ons. Een enkele keer zochten we spijkers op laag water. Een van ons zat begin november in een trein die urenlang vaststond bij Den Bosch. De volgende dag las hij overal dat de getroffen reizigers waren opgevangen met koffie en broodjes, maar de factchecker had geen broodjes gezien. Foutje in de berichtgeving? Nee, hij had de versnapering zelf op moeten halen, zo bleek. FHJ Factcheck schreef: ,,Toch betekent ‘de passagiers zijn opgevangen met koffie, thee en broodjes’ iets anders dan dat ze die versnaperingen gratis zelf konden halen in de winkel.” ANP-chef Patrick Selbach noemde ‘broodjesgate’ een ,,non-issue”. Daar kunnen we hem achteraf alleen maar gelijk in geven.

Mis
In de meeste artikelen en tv-items die we onderzochten was echter wel degelijk iets mis. In 2009 nam FHJ Factcheck 95 kwesties onder handen, steeds omdat we de berichtgeving niet vertrouwden. Daarbij konden we 61 keer een fout aanwijzen. Twaalf keer bleek alles in orde, over 22 gevallen is discussie mogelijk.

Landmijnen
Zo trapten het ANP en de Gelderlander op 1 april in een grap van Ouwehands Dierenpark: de zoo zou olifanten gaan inzetten om in Afrika landmijnen op te sporen. Onjuist, maar het dierenpark loog glashard toen journalisten belden om het bericht te checken. Een twijfelgeval dus. Daaronder rekenen we ook de gast die bij Pauw & Witteman een verkeerd cijfer noemde. Fout, maar vrijwel niet te voorkomen in een live-uitzending. Verder waren er onderwerpen waar factcheckers geen uitsluitsel konden geven. Zoals over het aantal burgerdoden in Uruzgan: Arnold Karskens noemde in De Pers andere cijfers dan media die Defensie als bron gebruikten. Hoeveel mensen écht omkwamen kunnen de factcheckers vanuit Tilburg niet tellen.

Prima werk
Twaalf keer bleek onze scepsis over de betrouwbaarheid van een bericht onterecht. Chocolade kan écht helpen tegen verbranding door de zon. En RTL Nieuws leverde prima werk bij de berichtgeving over declaraties van de politietop. Op het eerste gezicht twijfelden we daaraan, na een follow-up zonder bronvermelding. En ‘onderzoek van RTL Nieuws’, wat moesten we ons daarbij voorstellen? Een factchecker kwam uit bij de uitgebreide verantwoording op de website, waar RTL ook naar verwijst.

Niet kritisch
Maar het ging 61 keer wél fout, in 64 procent van de onderzochte gevallen. Als factcheckers weten we als geen ander dat we aan dat percentage geen conclusies kunnen verbinden: we deden absoluut geen representatief onderzoek. Wél kunnen we melden wat we tegenkwamen. Waar komen de fouten die we ontdekten vandaan?

22 keer werd een onderzoek niet kritisch genoeg bekeken.
12 keer trok een journalist te vergaande conclusies.
7 keer interpreteerde een journalist informatie verkeerd.
6 keer baseerde een journalist zich op slechts één bron.
3 keer ging het om een feitje dat een journalist niet checkte.

Simpel
Elf keer was de oorsprong van de fout niet te achterhalen. Het was bijvoorbeeld ‘gewoon’ een vergissing. Meestal was de misser echter simpel te voorkomen door even om verduidelijking te vragen of door een onderzoek eens kritisch te bekijken. Als journalisten naast het persbericht het bijbehorende rapport hadden opgevraagd, was opgevallen dat het slechts een commercieel belang diende, of dat alleen de resultaten die de opdrachtgever goed uitkwamen naar buiten werden gebracht. Waarom waren de journalisten zo weinig kritisch? Een greep uit de gegeven verklaringen:

,,De prioriteit was in dit geval om het nieuws snel te brengen. Een onderzoek opvragen duurt vaak te lang en het ging om een niet al te lang bericht.”

,,Je kent het wel: vrijdagmiddag, veel mensen niet bereikbaar.”

“Mag het ook een keer leuk zijn? Dit soort onderzoekjes zijn geen wereldnieuws, je vindt ze ook niet terug op de eerste zes pagina’s van een krant. Maar ze zijn wel leuk om te lezen en om op onze site te plaatsen. Dat er dan een merk achter zit, vinden wij niet zo erg.”

,,Er was weinig nieuws die dag.”

“Als het was bedoeld voor de voor- of binnenlandpagina had ik het inderdaad nooit geplaatst. Maar dit soort onderzoekjes vallen in de categorie ‘luchtig nieuws’, en voor deze plek in de krant [pagina 32, red.] is het daarom wel geschikt.”

,,Het is geen halszaak. Het is wel grappig dat je dit onbelangrijke nieuwsfeit controleert, maar soms mag je interpretaties de vrije loop laten.”

Ook veel gehoord: het werd overgenomen van het ANP. Regelmatig zagen we dat het vertrouwen dat media in het ANP stellen niet altijd terecht is.

‘Weinig meerwaarde’
Eén verklaring verbaasde de factcheckers in 2009 ten zeerste. Bart Brouwers, inmiddels ex-hoofdredacteur van Sp!ts, schreef in een email dat het weinig meerwaarde zou hebben om een – overigens twijfelachtig – onderzoek op te vragen waarin uitzendbureau Randstad concludeert dat werknemers graag Sinterklaas vieren op hun werk. ,,De ervaring leert dat er twee categorieën onderzoeken zijn en dat ons publiek dat heel goed begrijpt: de relevante en de amuserende. Deze viel duidelijk in de laatste categorie. Ons publiek is zeer goed in staat om de relatieve waarde van onderzoeken als deze in te zien”

Betweters
De factcheckers blijven erbij dat de informatie die een journalistiek medium brengt hout moet snijden, ook als een nieuwtje amusant is. Dát is dus de reden dat wij berichtgeving controleren: we sporen onwaarheden op. Zo ontdekken we meteen welke fouten we zelf niet moeten maken. FHJ Factcheck is er niet om de journalistiek in diskrediet te brengen. We willen geen betweters zijn. En journalisten pesten, dat is wel het laatste wat we doen. Gelukkig hebben we in 2009 ook te maken gehad met journalisten die bereid waren hun werk toe te lichten en zo nodig toegaven dat ze fout zaten. Naast diepe zuchten hoorden we ook wel eens: ,,je hebt gelijk”.

1 reactie

Opgeslagen onder Uncategorized

Een Reactie op “Factcheck jaaroverzicht 2009

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s