Medicijnen in het verkeer: mogelijk levensgevaarlijk

Door Michiel de Bie

In de Kampioen van september staat onder de kop ´Stoned achter het stuur´ dat medicijnen in het verkeer levensgevaarlijk zijn. Bij zo’n onderwerp van levensbelang is het goed om te checken of de informatie en adviezen in het artikel feitelijk juist zijn.

Journalist Ewout Lamé informeert de lezer in het artikel over het combineren van medicijngebruik en verkeersdeelname. De hoofdtekst en twee kaders bevatten algemene informatie over het onderwerp en adviezen voor specifieke medicijnen. FHJ Factcheck haalde een aantal feiten uit de tekst en onderzocht de achtergrond.

1. Top 3

Els Dik, apotheker en werkzaam bij het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik zegt in het artikel: “Neem slaapmiddelen, die staan in de top-3 van medicijnen in Nederland. Die worden door miljoenen mensen geslikt.” Het is niet helemaal duidelijk over welke ranglijst Dik het hier heeft.

Het kan gaan om een lijst van de Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) uit de jaarrapportage Data en feiten 2011, het jaar 2010 in cijfers. Op een lijst  uit dat rapport staan de tien meest voorgeschreven geneesmiddelen van 2010. Geen van de medicijnen op die lijst is een slaapmiddel. In de tekst van de SFK jaarrapportage schenken de schrijvers wel aandacht aan het slaapmiddel Temazepam. Dit middel zou met 2,5 miljoen verstrekkingen op plaats 12 in de lijst staan. Het aantal van 2,5 miljoen verstrekkingen moet hier niet verward worden met het aantal gebruikers van het middel. Meerdere verstrekkingen kunnen immers naar één persoon gaan.

Drs. Fabiënne Griens van SFK, coauteur van Data en feiten 2011, het jaar 2010 in cijfers, denkt mee over een ranglijst waarin slaapmiddelen wel bij de eerste drie zouden kunnen staan. Misschien is er wel een lijst met medicijnen ingedeeld naar hoofdgroep, in plaats van de specifieke middelen. Een lijst dus waarbij alle verschillende slaapmiddelen samen een groep vormen, net als bijvoorbeeld alle pijnstillers samen. Griens kan zo’n lijst echter niet in haar systeem vinden.

Griens vindt in de online database van het SFK wel een ranglijst van 2008 met daarin medicijnen die de rijvaardigheid kunnen beïnvloeden. Daar staat het slaapmiddel Temazepam inderdaad op de tweede plaats met 2,8 miljoen verstrekkingen. Apotheker Els Dik laat echter weten dat ze deze lijst niet bedoelde. Ze deed de uitspraak over slaapmiddelen in de top-3 op basis van ervaring en maakte daarbij een inschatting. Dik weet als specialist op dit gebied dat slaapmiddelen erg veel verstrekt worden, en meende dat het totaal aan verstrekte slaapmiddelen wel in de top drie zou staan. “Ik had slaap- én kalmeringsmiddelen moeten noemen, daarmee was ik veiliger geweest.” Ze vertelt dat er veel verschillende slaapmiddelen zijn, waardoor ze als medicijngroep wel hoog op een ranglijst zouden staan.

Journalist Ewout Lamé reageert: “Dit had ik moeten nagaan.”

2. Cijfermateriaal

In het artikel in de Kampioen staat dat de Groningse hoogleraar (farmaceutische patiëntenzorg, MdB) Han de Gier vermoedt dat er in het verkeer elk jaar zo’n 70 doden en 1600 gewonden vallen door medicijngebruik in het verkeer.

FHJ Factcheck komt dezelfde cijfers voor het eerst tegen in de publicatie Rijgevaarlijke geneesmiddelen, van het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) in 2009. Volgens het CBR toont een recente berekening aan dat medicijngebruik in het verkeer in 2006 70 doden en 1600 gewonden opleverde. De bron van het CBR is het artikel Pilletje op? Laat je rijden, uit Plus Magazine van 2008. Er verstrijken een paar dagen voordat de redactie van Plus Magazine het bewuste artikel uit het archief haalt en opstuurt. Ondertussen wordt duidelijk dat de cijfers 70 en 1600 in dezelfde context terugkomen in meerdere publicaties. Bijvoorbeeld op een informatieve website over autorijden en een website over medicijnen in het verkeer. Steeds is er echter geen verwijzing naar een onderzoek. Uit het artikel in Plus Magazine valt op te maken dat De Giers schatting is gebaseerd op zijn eigen berekeningen.

FHJ Factcheck sprak vervolgens met De Gier. Er werd hem destijds op een lezing gevraagd een schatting te maken van het aantal doden en gewonden door medicijngebruik in het verkeer. Hij ging in op dit verzoek door grofweg een berekening te maken. “Vervolgens zingt zo’n aantal doden en gewonden rond en kom je het op veel meer plekken weer tegen”, aldus De Gier.

De professor vindt het knullig dat in de Kampioen met deze oude gegevens wordt gewerkt. “Ik ben er niet blij mee. Als ze naar mij toe waren gekomen dan had ik gezegd dat ik heel binnenkort met nieuwe berekeningen zouden komen”. Op basis van nieuw onderzoek van DRUID, een langlopend Europees onderzoekproject over drugs en medicijnen in het verkeer, gaat De Gier opnieuw berekenen welke tol medicijnen in het verkeer eisen.

In de hoofdtekst in de Kampioen staat dus letterlijk: ‘Zo vermoedt de Groningse hoogleraar Han de Gier dat er in het verkeer elk jaar zo’n 70 doden en 1600 gewonden vallen…’. Deze informatie is afkomstig van Els Dik. Zij noemde de cijfers tijdens het interview om duidelijk te maken dat medicijngebruik in het verkeer een serieus probleem is. Dik heeft alleen niet gezegd dat De Gier het ‘vermoedt’, maar dat het een schatting van hem is.

In de Kampioen staan de bewuste cijfers ook in de streamer weergeven, dus los van de hoofdtekst, in vetgedrukte grotere letters over de breedte van twee kolommen. De formulering is in de streamer net iets anders dan in de hoofdtekst: ‘Ieder jaar vallen er in het verkeer 70 doden en 1600 gewonden door medicijngebruik’. Daarop reageert Dik: “Zo stellig zou ik die cijfers nooit noemen”.

Journalist Ewout Lamé vertelt dat hij De Gier niet had weten te bereiken voor het artikel. De professor was op vakantie. Daarom heeft Lamé de informatie uit tweede hand overgenomen. De journalist meent dat hij de lezer duidelijk heeft gemaakt dat het om schattingen gaat. Verder merkt Lamé op dat cijfers uit 2006 niet zo heel gedateerd zijn, wanneer er rekening mee gehouden wordt dat er altijd vertraging zit in dit soort onderzoek.

3. Categorisering geneesmiddelen

In het artikel staat dat sinds 2008 geneesmiddelen worden ingedeeld in drie categorieën. Deze categorieën geven met een weging van I, II of III aan in hoeverre het betreffende medicijn van invloed kan zijn op de rijvaardigheid. Na even op het verkeerde been te zijn gezet, kwam voor FHJ Factcheck vast te staan dat de passage correct is.

In een document uit 2008 van KNMP/WINAp (Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie/ Wetenschappelijk Instituut Nederlandse Apothekers) gaat het onder meer over het ontstaan van de categorisering van geneesmiddelen. De classificatie vindt zijn oorsprong in een Nederlands rapport uit 1991. Mede gebaseerd op dit Nederlandse rapport ontstond vervolgens een internationaal geaccepteerde classificatie rond 2001. In de Kampioen staat echter dat de classificatie er sinds 2008 is. In het document van KNMP/WINAp van september 2008 staat niet specifiek beschreven dat de categorisering van geneesmiddelen in Nederland toen al geaccepteerd werd. Dat is uiteindelijk niet verwonderlijk. Pas in december 2008 kondigt de regering in de Staatscourant aan dat geneesmiddelen met betrekking tot rijvaardigheid voortaan in drie categorieën gerekend moeten worden.

4. Adviezen medicijngebruik

In het artikel in de Kampioen staat een aantal adviezen over geneesmiddelen die de rijvaardigheid kunnen beïnvloeden. FHJ Factcheck vergeleek de adviezen met de Contra-indicatie Verkeersdeelname van KNMP/WINAp. Deze contra-indicatie bevat adviezen met betrekking tot mogelijk rijgevaarlijke geneesmiddelen, en is ontwikkeld op basis van wetenschappelijk onderzoek, literatuuronderzoek, en Nederlandse wet- en regelgeving. Een verkorte versie is weergegeven op geneesmiddeleninhetverkeer.nl. De Kampioen vermeldt deze site overigens ook. Het tijdschrift geeft correct advies over: Zyban en Wellbutrin (middelen om te stoppen met roken), en over Darolon, Dampo, Noscapine en Oxomememazine (hoestmiddelen).

Bij het advies over kalmeringsmiddelen gaat het mis. Er staat: ‘Veel Benzodiazepinen zoals Valium en Oxazepam vallen in cat. 3. Bij chronisch gebruik wordt autorijden afgeraden. Bij incidenteel gebruik: de eerste 72 uur niet rijden.’ Voor Valium geldt de eerste 72 uur inderdaad een negatief advies voor verkeersdeelname. Voor Oxazepam geldt volgens de Contra-indicatie Verkeersdeelname echter 24 uur niet autorijden. Op apotheek.nl staat het advies om pas vanaf 16 uur na inname auto te rijden. Dit advies is gebaseerd op de bijsluiter en wetenschappelijk onderzoek.

Bij het bespreken van dit feit benadrukt Ewout Lamé dat hij de lezer er ook op wijst om zelf te checken of een medicijn problemen in het verkeer oplevert.

Het advies in de Kampioen over cannabis luidt: ‘Kruip niet met een joint op achter het stuur tot 15 uur na gebruik. Bij dagelijks medicinaal gebruik wordt autorijden de eerste twee weken afgeraden.’ Dat kwam volgens FHJ Factcheck overeen met de Contra-indicatie Verkeersdeelname. Ewout Lamé vertelt echter dat de Kampioen waarschijnlijk een rectificatie gaat plaatsen voor de alinea over cannabis. Hij legt uit dat ‘Met een joint op achter het stuur’ niet volledig is. Medicinale cannabis wordt namelijk ook nog op andere manieren ingenomen dan alleen met tabak in een joint gerold.

Reacties betrokkenen

De reactie van Lamé op een aantal afzonderlijke feiten is hierboven al opgetekend. “Het makkelijke antwoord op deze factcheck is dat ik de meeste informatie van Els Dik heb ontvangen”, zegt Lamé verder nog. Het minder makkelijke antwoord schuwt hij niet, want hij staat FHJ Factcheck uitgebreid te woord. De journalist beschouwde Els Dik als onafhankelijke autoriteit en expert bij zijn onderwerp. Ze werkt voor het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik, dat een algemeen belang dient. Bronnen die minder onafhankelijk zijn, kunnen van Lamé een kritischere toetsing verwachten. Hij zegt zich te hebben gehouden aan algemene journalistieke normen. Zo liet hij het artikel voor publicatie lezen door de geïnterviewde om feitelijke onjuistheden te corrigeren. Els Dik neemt inderdaad de uitspraken in de hoofdtekst voor haar rekening. Het kader met een fout advies over medicijngebruik (Oxazepam) heeft zij naar eigen zeggen niet onder ogen gehad voor publicatie.

Bronnen:

Artikel: Stoned achter het stuur, Kampioen, nummer 9, september 2011

http://www.geneesmiddeleninhetverkeer.nl/images/stories/downloads/kampioen_geneesm_in_het_verkeer_201109.pdf

Artikel: Pilletje op? laat je rijden!, Plus Magazine 2008

Ewout Lamé, journalist de Kampioen

Els Dik, apotheker en werkzaam bij het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik

Han de Gier, hoogleraar farmaceutische patiëntenzorg

Fabiënne Griens, coauteur SFK rapport Data en feiten 2011

Website Stichting Farmaceutische Kengetallen

http://www.sfk.nl/

Website over geneesmiddelen in het verkeer

http://www.geneesmiddeleninhetverkeer.nl/

Website Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen

http://www.cbr.nl/

Staatscourrant

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2008-520.html?zoekcriteria=%3fzkt%3dEenvoudig%26vrt%3dstcrt%2b2008%2b218&resultIndex=1&sorttype=1&sortorder=4

Document over Contra-Indicatie Verkeersdeelname

http://www.google.nl/url?sa=t&source=web&cd=3&sqi=2&ved=0CDIQFjAC&url=http%3A%2F%2Fnhg.artsennet.nl%2Fweb%2Ffile%3Fuuid%3D17fdfd4f-bbc2-42ad-811f-90820d35e057%26owner%3D40b26d44-3397-4e5b-8e84-5be19f29449d&rct=j&q=LESA%20Geneesmiddelen%20en%20Verkeersveiligheid&ei=992dTv-KINDqOebe0MgJ&usg=AFQjCNGeH7OCPDPy9syIa4gmKn4lXP6BjQ

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s